Wandelen over de laatste stadsmuur

utrechtsepoort_klein

Eeuwenlang was Amsterdam afgesloten door een 5-meter hoge stadsmuur, bestaande uit poorten en torens. Naarmate Amsterdam groeide, verschoof de muur. De laatste stadsmuur liep langs de Singelgracht. Er zijn nog sporen van te zien.

Tot in de 19e eeuw was Amsterdam een ommuurde stad met poorten die ’s avonds op slot gingen. De eerste stadsmuur liep van 1480 tot 1600 over het Singel en de Kloveniersburgwal. Nadat de stad was uitgebreid met de grachtengordel, liep de nieuwe stadsmuur langs de Singelgracht. Een wandeling langs de binnenzijde van de Singelgracht is een wandeling over de laatste stadsmuur. Als je op de Marnixstraat, Weteringschans of Sarphatistraat loopt, loop je eigenlijk exact op die oude stadsmuur.

Amsterdam1688.jpg
Kaart van Amsterdam uit 1688, de muur duidelijk zichtbaar langs de Singelgracht. Moeilijk voor te stellen nu, maar de stad was eeuwenlang als een kasteel door een gracht met een hoge muur en poorten omsloten. De poorten sloten ’s avonds en niemand kon ongemerkt de stad in of uit.
amsterdamstadsmuur2_2
Anno 2019: de muur is verdwenen, maar de gracht ligt er nog steeds. Hier en daar is nog duidelijk zichtbaar waar de 26 bolwerken -vijfhoekige bastions met kanonnen- zich bevonden.

Kanonnen en molens

De stadsmuur was ruim 8 kilometer lang, 5 meter hoog, 9 meter breed en bevatte 26 vijfhoekige torens, bolwerken genaamd. Deze bolwerken waren bedoeld als verdedigingswerken en bevatten zware kanonnen. Vanwege hun hoogte werden ze ook op een andere manier benut, namelijk door er korenmolens op te zetten. En net als de straten en pleinen, hadden ook de bolwerken en molens namen. De stadsmuur was eigenlijk een lange aarden heuvelrug met een dun laagje stenen aan de zijkanten; de bovenkant was dus weelderig begroeid. Als je de stad naderde, zag je de stadsmuur zich als een kilometerslang groen dak in de verte uitstrekken.

weesperpoort.jpg
Weelderig begroeid: de stadsmuur was eigenlijk een lange groene heuvelrug, aan weerszijden in toom gehouden door metselwerk. Te zien is de Weesperpoort, met de Hogesluis over de Amstel, op de voorgrond de Singelgracht. Rond 1800.

De enige plek waar de contouren van zo’n bolwerk nog duidelijk zichtbaar zijn, is het eerste Marnixplantsoen. Dit bolwerk bevatte niet alleen kanonnen en een molen, maar werd ook gebruikt als kerkhof. Van 1655 tot 1866 bevond zich hier, behalve molen De Palm, het Noorderkerkhof.


Eerste Marnixplantsoen, duidelijk de contouren zichtbaar van het bolwerk dat hier ooit was. Inclusief kerkhof.

marnix
Singelgracht en stadsmuur in 1770, in de verte rechts het Eerste Marnixplantsoen. Halverwege het midden de toren van de Westerkerk.

Muiderpoort

De stadsmuur bevatte 8 poorten. Deze poorten werden ’s avonds gesloten: niemand kon zomaar de stad in of uit. De Muiderpoort -bouwjaar 1770- op het Alexanderplein is de enige overgebleven stadspoort.

Koekjesbrug

In het verlengde van de Bosboom Toussaintstraat, ligt de Koekjesbrug. Aan de overkant ervan is een authentiek gedeelte van de oude stadsmuur te zien. Martin Bril schreef over de Koekjesbrug: “Het is een mooie, oude brug, en de naam vind ik ook mooi, voor een brug. Iedere keer als ik eroverheen kom, mompel ik hem even.” Het stuk stadsmuur bij de Koekjesbrug werd in 2013 blootgelegd bij de sloop van het Sint Bernardus tehuis. Inmiddels staat hier appartementencomplex De Makroon, maar een stukje stadsmuur heeft een prominente plek in de nieuwe bestrating gekregen.

muiderpoort2
De Muiderpoort in 1771, gezien vanaf de Mauritskade. De muur werd de latere Sarphatistraat. Eén van de eerste gebouwen die op de oude stadsmuur werden gebouwd was de Oranje Nassaukazerne uit 1810, tegenwoordig in gebruik als appartementen- en bedrijfscomplex.


Dezelfde plek nu.

koekjesbrug
Restant van het bolwerk Osdorp links aan de overkant van de Koekjesbrug aan de Singelgracht/Nieuwe Passeerdersstraat.
bolwerkosdorp
De Singelgracht met links het stuk muur van het bolwerk Osdorp dat in 2013 bij opgravingen werd blootgelegd. Rechts de Pestsloot, die na demping de Bosboom Toussainstraat werd en waar tegenwoordig de Koekjesbrug loopt. In het midden de Leydsche poort, het huidige Leidseplein. Prent uit 1690.
utrechtsepoort
Een stukje verderop: de Singelgracht met in het midden de Utrechtsepoort rond 1750. Tegenwoordig is hier het Frederiksplein met de Nederlandsche Bank.
utrechtsepoort1858
Foto van dezelfde plek in 1858, één van de schaarse foto’s waar de oude stadsmuur duidelijk op te zien is

Funenpark

Bij het huidige Funenpark zijn ook bij opgravingen in 2000 restanten van de oude stadsmuur ontdekt. Het betreft hier resten van het bolwerk Zeeburg. Deze resten zijn met nieuwe bakstenen opgehoogd, zodat de locatie van het voormalig bolwerk nu bovengronds te zien is.

funen
Markering resten van het bolwerk Zeeburg in het Funenpark. Links op de achtergrond één van de twee nog bestaande molens van de oude stadsmuur: molen De Gooyer. Hier zit momenteel brouwerij ’t IJ. De andere originele molen is De Bloem, na de sloop van de muur verplaatst naar de Haarlemmerweg.
bolwerkzeeburg
Bolwerk Zeeburg rechts op een tekening uit 1760.

Halfopen lijkkisten

Resten van de oude stadsmuur zijn niet het enige wat in het Funenpark opgegraven werd: bij bouwwerkzaamheden in 2007 werden menselijke resten gevonden. Overblijfselen van het beruchte Sint Pieterskerkhof dat zich hier van 1804 tot 1863 bevond. Berucht om het slechte onderhoud, waardoor er halfopen lijkkisten in het rond slingerden die een ondraaglijke stank veroorzaakten. Dat weerhield dieven er niet van regelmatig de begraafplaats te bezoeken en lijken kaal te plukken en zelfs complete kisten mee te nemen. Om dit tegen te gaan, werd er in 1839 een hek om het terrein geplaatst en een woning voor de vaste doodgraver neergezet. Het Funen was een grimmig afgelegen stuk Amsterdam; deze doodgraver moet dus stevig in zijn schoenen hebben gestaan.

Groene ring van Amsterdam

Rond 1800 kwam het Amsterdamse bestuur tot de conclusie dat de muur en poorten overbodig waren geworden. De Waterlinie en forten rond Amsterdam waren als bescherming afdoende. De muur werd nog niet geheel afgebroken, maar alleen met een aantal meter verlaagd. Er werden bomen op geplant, waardoor statige lanen ontstonden. Tientallen jaren, tot halverwege de 19e eeuw, lag er een kilometerslange groene wandelpromenade rondom de stad.

muiderpoort1823
Wandelen op de oude stadsmuur in 1823: de muur is verlaagd en door bomen en perkjes veranderd in een prachtige groene wandelpromenade. Gezien vanaf de huidige Sarphatistraat, met zicht op de Muiderpoort. Rechts de Oranje-Nassaukazerne.

Eind van die eeuw werd de muur geheel gesloopt en de ruimte gebruikt voor gebouwen die tegenwoordig de stad aanzien verschaffen: Paradiso, Hotel Americain, Barlaeus Gymnasium, Amstel Hotel: ze zijn allemaal gebouwd op de oude Amsterdamse stadsmuur.

leidseplein1855
Links de groene ring van Amsterdam in 1855, met zicht op de Leidsepoort, het latere Leidseplein. Rechts het Huis van Bewaring op het huidige Max Euweplein.

Auteur: Frank van Vuuren

Communicatiemedewerker Gemeente Amsterdam

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: